تاریخ‌گرایی و تاریخ‌بنیادی، دو رویکرد بنیادی در فهم تاریخ و معنای آن هستند. یکی به دنبال کشف جهت و هدفی نهایی برای تاریخ است و دیگری، بر تجربه و آزادی انسان در ساختن گذشته

اگر به گذشته دور دست تر بازگردیم شاید بتوانیم به نوشته های «سن اگوستین» و یا حتی به قسمتهایی از تورات اشاره کنیم و تکوین فلسفه تاریخ را ناشی از آنها بدانیم.

به گمان من هیچ عبث نیست: یکی از فضایل طبیعت بشر کنجکاوی نسبت به چیزهایی است که سود و کاربرد آنی ندارند.

نکته که آیا تاریخ علم هست یا نه اکنون دیگر یک مسئله کهنه است. با این همه، حتی کسانی که تاریخ را علم میدانند – و حیثیت آن را به عنوان علم در خور تردید نمی شمارند – باز به هیچ وجه قطعیت موضوع آن را با آنچه به فیزیک یا ریاضیات مربوط میشود قابل مقایسه نمیدانند

کتاب‌های فراوانی درباره فلسفه تاریخ نوشته شده است که برخی از آنها تنها به فلسفه نظری و برخی دیگر تنها به فلسفه علم تاریخ پرداخته و بعضی نیز به هر دو بخش نظر افکنده‌اند

آیا تاریخ علم است یا روایت؟ روایت‌گرایان نشان دادند که تاریخ صرفاً علم محض نیست، بلکه ترکیبی از واقعیت و تفسیر است.

فلسفه تاریخ  در یک تعریف کلی، اندیشیدن درباره تاریخ (به هر دو معنای آن)‌ است.  مسائل و مشکلات مربوط به مبدأ و منشاء و چگونگی و چرایی سرنوشت ملت، فرهنگ، تمدن و بشریت اندیشه میلیونها انسان و …

هیچ وسیله‌ای بدون آنکه برای تحقق انتظاری بر کار گرفته شود، وجود ندارد، یعنی نیست. در چنین حالتی من نیز که فاقد هر مایه منتظری هستم نیستی‌ام در این است که تاریخ ندارم، یعنی منتظر نیستم و ابزارم.

تاریخ در واقع حاصل تعامل انسان و طبیعت از یک سو و انسان با جامعه از سوی دیگر است

نقش تصادف و حساب احتمالات در تحولات تاریخی و اجتماعی مؤثر هستند و نمی‌توان گفت ما به تمام عوامل احاطه پیدا کرده‌ایم

علم تاریخ دانشی است ناظر به دو تقید و تلاش، نخست گردآوری و ضبط هر نوع معرفتی به جای مانده از گذشته اجتماعی انسان (تاریخ نقلی) و دوم تلاش و کوشش روشمند برای تعلیل و ریشه یابی ابعاد مختلف حیات اجتماعی انسان در بستر زمان