فیلم یا یک اثر هنری
قتل در یک خانه قاجاری و دوربین محمدرضا اصلانی به تنهایی میتواند یک آگهی جذاب برای دیدن یک اثر هنری باشد. حالا اگر مخاطب بفهمد که در تولید این اثر هنری، هنرمندانی چون فخری خوروش، محمدعلی کشاورز، اکبر زنجانپور هم مشارکت دارند که دیگر صبری برای تماشا نکردن نمیماند. این اثر را با چنین شوق و بی صبری تماشا کردم.
شطرنج باد با فیلمنامه و کارگردانی محمدرضا اصلانی و تهیه کنندگی بهمن فرمان آرا در سال ۱۳۵۵ تولید شده است و از آثار کلاسیک سینمای فاخر ایرانی است
مخاطب بعد از جند روز از تماشای این فیلم کماکان در اتمسفر فیلم زندگی میکند. چرا که شطرنج باد لایه به لایه چنان عمیق است که شاید ساعتها فکر کردن و نوشتن هم نتواند فهم مخاطب را نسبت به در هم تنیدگی معنا و مفهوم داستان کامل کند
بازیِ بازیها
شطرنج باد، فیلمِ بازیِ بازیها بود بازیگرها جدای از بازیگری در فیلم در دل داستان هم برای یکدیگر نقش بازی میکردند و تنها بازیگر نقش اصلی خانم کوچیک است که این قاعده را رعایت نمیکند. همه ی رویدادهای فیلم در یک خانه مجلل اشرافی در اواخر دوران قاجاریه اتفاق می افتد.
خانم کوچیک
خانم کوچیک وارث خانه در بالاترین طبقه بر روی صندلی چرخدار زندگی میکند. او نه بر مال خودش مالکیت دارد و نه حتی بر بدنش، به نوعی زنی قدرتمند توانا فاعل ولی از نظر جسمانی ضعیف است که مشخص نیست مسبب بیماریاش از خودش است یا به واسطه یکی از اهالی عمارت بیمار و زمین گیر شده است.
حاج عمو
حاج عمو (محمد علی کشاورز) از طریق صیغه شرعی «خانم بزرگ» وارد خانه شده است و نه تنها جاخوش کرده بلکه برادرزاده های خودش رمضان و شعبان را هم به خانه آورده است و بعد از مرگ خانم بزرگ با مهرهای جعلی سندها را به نام خودش کرده و تقریبا تمام اموال را بالا کشیده است، از این جهت مترصد فرصتی است که خانم کوچیک را از خانه بیرون کند. رمضان و شعبان مدام پلهها را بالا و پایین میدوند. درگیر طمع و شهوتند سرگردان میان طبقات در حال نقشه کشیدن برای دیگران و برای هم
کنیزک
کنیزک هم شخصیت عجیبی است که با همه هست و با هیچ کس نیست مخاطب داستان کنیزک را میان همهمه رخت شورها متوجه می شود که پدرش به دست اتابک کشته شده و او را به عنوان کنیز بزرگ کردند
رختشوها
زنان رختشوی خانه یک ریز به همراه شستن و سابیدن لباسها کار میکند و مدام درهم و برهم با هم حرف می زنند و تمام مکالماتشون حول عمارت قجریه است
و باز هم خانم کوچیک
عمارت اتابک جایی است که با هنر محمدرضا اصلاتی، که یکی از شخصیتهای زن بیادماندنی تاریخ سینمای ایران شکل میگیرد. زنی که گرچه روی صندلی چرخدار نشسته اما بیشتر و مطمئن تر از هر زنی بر نیازهای خودش واقف است. او به خاطر معلولیتش مرد مناسب خودش را پیدا نکرده است و مطمئن است که هر کسی که از او طلب عشق میکند در واقع در سودای تصرف ثروتش است
او از خواهش تن و نیاز طبیعی بدن غافل نیست. او مشخصا روزانه مطالعه می کند، لباس مدرن می پوشد و فرم موها و ارایشش گواه تجدد اوست و با کنیزک هم سر و سری دارد و یکی از عجیبترین شخصیتهای زن سینمای ایران اینگونه با بازی فخری خوروش ساخته میشود
… و عمارت کجاست؟
و عمارت جایی است که داستان ساز است و تمام داستان در همان خانه است جایی که، خانم بزرگ – حاج عمو – خانم کوچک – کنیزک مهره های یک شطرنج هستند که بازی میکنند و بازی میخورند ارباب و رعیت، ستمگر و ستمدیده بر ضد یکدیگر اما با قواعد یکسان، آنچه در عمارت اتابک هست حرص و طمع و شهوت و فساد است و آنچیزی که نیست عشق و شور و نشاط زندگی است، به هر حال تمام بازی بر سر میراث باد آوردهای است که از اتابک به جای ماند و اتابک عمارت همان قاب بالای خانه است که به بازیهای اعضاء خانه نگاه میکند
سه جریان
محمدرضا اصلانی سه جریان در حال شکل گیری را در فیلم به نمایش گذاشته شدند جریان تازه به دوران رسیده تجدد خواه که شعبان آن را نمایندگی میکند. و جریان کاسب و کلاهبردار که رمضان آن را نمایندگی میکرد و و جریان شریعت مدار فاسد که سر سجاده هم گناه می کنند با نمایندگی خان عمو
شطرنج باد
فیلم نامه این فیلم بی شک یکی از بهترین فیلم نامه های تاریخ سینمای ایران است که می تواند بخشی از محتوای درسی کلاسهای فیلمنامه نویسی باشد. نه هیچ کاراکتری اضافه است نه هیچ کاراکتری کم، گفتگوها حساب شده دقیق و درست هستند و روایت خطی نیست. فیلم مخاطب دانایی را فرا میخواند که جستجوگر باشد و چشمها و نه فقط چشمها که شش دانگ منطق و احساس خود را به دوربین بسپارد تا خانه و جریانات مختلف آن را رصد کرده و دریابد. کدهای زیادی در دیالوگهای رختشوها هست که مخاطب باید با دقت آنها ار گوش کند تا مناسبات داخل عمارت را به خوبی بتواند فهم کند. تدوین فوق العاده و موسیقی عالی شطرنج باد کاملا هماهنگ با دلهره و ترس جای به جای عمارت است.
یک پایان پر سؤال
به هر حال پس از شطرنج باد مخاطب تا مدتها ساکن عمارت میماند و شاید هر بار دیدن دوباره این اثر فوقالعاده بتواند یک سؤال از انبوه سؤالات پیش آمده در جریان دیدن فیلم را پاسخ دهد
معرفی فیلم شطرنج باد
نویسنده: زهرا نظری پور
