سور بز: کالبدشکافی قدرت و روان جمعی در سایهٔ استبداد
«کتاب سور بز» ماریو بارگاس یوسا، بیش از یک رمان تاریخی، کالبدشکافی بیرحمانه از روح یک ملت است. در این شاهکار، کلمات نه ابزاری برای روایت، که همچون مینهایی در تاریکترین زوایای ذهن کاشته شدهاند تا ناگهان منفجر شوند و لایههای پنهان حقیقت را آشکار سازند.
این کتاب، روایتی عمیق و چندلایه از زندگی، مرگ و میراث هولناک رافائل لئونیداس تروخیو، دیکتاتور جمهوری دومینیکن است و درسی جامع در روانشناسی قدرت و سازوکار استبداد به شمار میرود.
یوسا با نفوذ به روان دیکتاتور و جامعهای که تحت سلطهٔ اوست، رمان را در سه خط روایی موازی پیش میبرد که همگی به یک نقطهٔ مشترک میرسند: دورهٔ ۳۱ سالهٔ وحشت تروخیو.
سیر صعودی قدرت
بخش نخست به زندگی تروخیو میپردازد؛ از کودکی حاشیهنشین و نظامی جوان که در سایهٔ استعمار آمریکا رشد میکند، تا تبدیل شدن به «رئیس» مطلق و بلامنازع دومینیکن. یوسا با دقت نشان میدهد که چگونه جاهطلبی، بیرحمی و قدرتطلبی به هم گره میخورند تا یک هیولای سیاسی را بسازند و ریشههای روانی استبداد را عریان میسازد.
سقوط و لحظات پایانی
در خط دوم، لحظهٔ ترور تروخیو از نگاه توطئهگران روایت میشود. این بخش پر از تعلیق و تنش است و خواننده را با افکار و احساسات کسانی همراه میکند که برای رهایی یک ملت از چنگال ترس، جانشان را به خطر انداختهاند. این فصل، نه فقط یک رویداد تاریخی، بلکه لحظهٔ سرنوشتساز یک ملت تحت ستم است.
بازگشت به گذشتهٔ زخمی
خط سوم داستان به اورانیا کابرال، زنی دومینیکنی که پس از سالها زندگی در تبعید به کشورش بازگشته، اختصاص دارد. بازگشت او به سانتو دومینگو، سفری به اعماق خاطرات سرکوبشدهاش است. اورانیا در تلاش برای فهمیدن گذشته و آشتی با پدرش، ناخواسته لایههای پنهان دوران تروخیو را آشکار میکند و نشان میدهد که چگونه استبداد، حتی سالها پس از سقوطش، روح و روان افراد و یک جامعه را جریحهدار میکند.
«سور بز» صرفاً یک رمان تاریخی نیست؛ اثری است که به شکلی کمنظیر، روابط پیچیدهٔ میان قدرت و خشونت، ترس و وفاداری، و عشق و نفرت را تحلیل میکند. یوسا به پرسشی بنیادین پاسخ میدهد: چگونه یک ملت در زیر فشار تبلیغات، سانسور و ترور، به جایی میرسد که ترس به یک عادت و بندگی به یک شیوهٔ زندگی تبدیل میشود؟ او با نثری دقیق و روان، تصویری از جامعهای ترسیم میکند که در آن مردم نه تنها از دیکتاتور میترسند، بلکه او را دوست میدارند و برایش دست میافشانند. این «عشق دیکتاتور» که به دلبستگی کودکی به پدری ستمگر تشبیه میشود، پدیدهای روانشناختی است که یوسا استادانه آن را کالبدشکافی میکند.
این کتاب، اثری ضروری برای درک سازوکار قدرت است و به عنوان یکی از برجستهترین نمونههای رمان دیکتاتوری در ادبیات آمریکای لاتین شناخته میشود. «سور بز» بیش از آنکه روایت تاریخ باشد، کالبدشکافی روان جمعی ملتی است که در سایهٔ دیکتاتوری، هویت خود را از دست داده است.
بریده هایی از کتاب
آدمی اگر چنین بوده یا هست یا خواهد بود، بدان معنی نیست که تا ابد چنین بوده یا هست یا خواهد بود، بلکه یک روز چنین شده و یک روز چنین شده و روز دیگر چنین نخواهد بود.
در آغاز بعضی چیزها رخنه ناپذیر به نظر میآمد، اما بعد از خواندن، گوش دادن، تحقیق کردن، فکر کردن بالاخره توانستی سر دربیاوری که چطور میلیونها آدم، له شده زیر بار تبلیغات و نبود اطلاعات، خو کرده به توحش به زور تلقین و انزوا، محروم از اراده آزاد و حتی از کنجکاوی، به سبب ترس و عادت به بردگی و چاپلوسی، قادر بودند تروخیو را پرستش کنند. نه اینکه فقط از او بترسند، بلکه دوستش داشته باشند، همان طور که بچهها بالاخره دلبسته پدر و مادر میشوند، به خودشان میباورانند که شلاق و کتک به صلاحشان است، محض خیرخواهی است.
نویسنده: بهاره تنگستانی
