شاعران نمایشی، خودشیفتگی و استبداد ذائقه | زینب اطهری

ادبیات، شعر و نسبت آن با زمانه

ادبیات، به‌ویژه شعر، همیشه قلمرویی برای آفرینش جسورانه، کشف جهان درونی، گفت‌وگو با جامعه و انعکاس حقیقی زمانه بوده است. اما با گذری از فضای ادبی کنونی می‌بینیم بخشی از فضای شعری دچار نوعی نمایش‌زدگی شده؛ فضایی که در آن شاعر نه به‌عنوان خالق مستقل اثر، بلکه به‌عنوان «پرفورمرِ شخصیت» خود را عرضه می‌کند.

از شاعر تا پرفورمر: شکل‌گیری شاعران شوآف

نتیجه آن شکل‌گیری نسلی از «شاعرانِ شوآف» است؛ کسانی که بیش از آن‌که درگیر کلمه باشند، درگیر دیده‌شدن‌اند و اثر را قربانی فضای شوآفی می‌کنند. در‌ فضای شوآفی شاعر می‌کوشد بیش از شعرش، خود را موضوع و مرکز توجه قرار دهد.

ویژگی‌های اصلی چنین فضایی عبارت‌اند از: برجسته‌سازی بیش‌ازحد چهره شاعر و نه اثر، جایگزینی کیفیت شعر با تعداد لایک، دنبال‌کننده یا اجرا، استفاده از ژست‌های روشنفکری، سیاسی یا مظلومانه برای جلب توجه و تبدیل شعر به وسیله‌ای برای ساخت برند شخصی. در این فضا شاعر “می‌نویسد تا دیده شود”، نه برای اینکه چیزی بگوید.

پیوند شوآف و خودشیفتگی

شوآف به تنهایی خطرناک نیست؛ اما وقتی با خودشیفتگی پیوند می‌خورد، ساختاری مخرب می‌سازد. شاعر خودشیفته خود را معیار ذوق، سلیقه و فهم معرفی می‌کند، نقد را توهین می‌داند، با هر نظر مخالف، رفتاری قهرآمیز یا تحقیرآمیز در پیش می‌گیرد، باور دارد که «فقط او» می‌فهمد و دیگران درکی از شعر و جهان ندارند و در نهایت به‌جای گفت‌وگو، دنبال تحسین و پرستیده‌شدن و اسطوره‌سازی از خود است.

شوآف به‌مثابه ساختار قدرت

ما به‌خوبی می‌دانیم شوآف تنها یک ژست نیست که یک ساختار قدرتِ مصنوع، اما محکم است. ساختاری که نقد را نمی‌پذیرد، درخشان، اما توخالی‌ست. زیرا هر نقدی می‌تواند سوراخ کوچکی در بادکنک بزرگِ خودشیفتگی باشد.

شاعر شوآفی معمولاً از طریق فضای مجازی، نشست‌های ادبی، پوسترها و اجراها، نوعی «چهره کاریزماتیک مصنوعی» می‌سازد و همین تصویر جعلی، سطح تحمل او را نسبت به نقد پایین می‌آورد که منجر به دیکتاتوری سلیقه در فضای ادبی می‌گردد.

دیکتاتوری نرم ادبی و حذف صداهای مستقل

به‌مرور، برخی از این افراد با جمع‌کردن هوادار و ایجاد حلقه‌های بسته، نوعی دیکتاتوری نرم ادبی ایجاد می‌کنند که به حذف شاعران مستقل از محافل ادبی، ناارزنده‌سازی شاعرانی که از آنها پیروی نمی‌کنند، قالب‌سازی برای نحوه نوشتن و تحمیل سلیقه شخصی و ایجاد فضای روانی که شاعر جوان برای دیده‌شدن، باید «مطیع ذائقه» آنها باشد، می‌انجامد.

نتیجه این روند آن است که شعر، به جای اینکه مسیرهای تازه را تجربه کند، در دایره محدود ژست‌های تقلیدی گرفتار می‌شود.

بت‌سازی در ادبیات شوآفی

شاعران شوآف‌محور برای تثبیت جایگاه خود، از هوادارپروری و ادبیات به‌مثابه فالوور استفاده می‌کنند. در بخش‌هایی از ادبیات امروز، به‌ویژه در حوزه شعر، پدیده‌ای به نامِ فرهنگ بت‌سازی شکل گرفته که شاید مهم‌ترین عاملِ انحطاط فضای فکری و زیبایی‌شناختی آن باشد؛ این فرهنگ، شاعر را به «بتِ اجرا»، «قدیسِ ژست» یا «نمادِ بی‌نقص» تبدیل می‌کند؛ انسانی که حق ندارد مورد نقد قرار گیرد و مخاطبانی که حق ندارند درباره‌اش بیندیشند.

پدیده‌ای که شاعر را از جایگاه خالق متن به جایگاه «ابژه نمایش» تبدیل می‌کند و رابطه ادبی را از کنش خواندن به کنش پرستش فرو می‌کاهد. در این فضا، ادبیات از گفت‌وگو تهی و به مسابقه محبوبیت تبدیل می‌شود.

سازوکارهای فرهنگ بت‌سازی

فضای شوآفی ادبی بر اساس یک اصل ساده ساخته می‌شود:«هر چه بیشتر دیده شوی، بیشتر می‌ارزی.» در چنین فضایی، شاعر به‌جای اینکه در متن تثبیت شود، در تصویر تحکیم می‌شود. شعر ابزار است، نه جوهر؛ و شاعر آواتاری است که هر روز باید نماد تازه‌ای از «استثنابودن» خود خلق کند.

فرهنگ بت‌سازی در ادبیات شوآفی چند سازوکار مشخص دارد:

۱. وقتی هاله‌‌ی مقدس دور شاعر ساخته‌ می‌شود، هر پرسش و نقدی به او «بی‌احترامی» تلقی و هر مخالفتی «دشمنی شخصی» خوانده می‌شود. این قدسی‌سازی مانعِ هر گفت‌وگوی سالم است.

۲. وقتی شاعر بت می‌شود، تقلید از او تبدیل به «فضیلت» می‌گردد: نحوه نوشتن، نحوه نشستن، نحوه حرف‌زدن، حتی نحوه ژست‌گرفتن. شاعر جوان و تازه وارد به حوزه‌ی ادبیات به‌جای کشف صدا و هویت خود، به دنبال شبیه‌شدن به «قهرمان صحنه» است.

۳) در فرهنگ بت‌سازی، مخاطب دیگر «خواننده» نیست؛ او «هوادار» است. نقشش به جای پرسیدن، چالش‌ یا دیالوگ کردن، تشویق‌، تایید و تکرارکردن است که دیگر آراینده‌ی متن نیست بلکه تقویت‌کننده‌ی اسطوره است. مخاطب یا شاعرتازه‌واردی که می‌توانست متن را از نو بسازد، تبدیل به «تکرارکننده» می‌شود.

این فقدان فردیت خوانش، ادبیات را از شکاف و چندآوایی تهی می‌کند، در حالی که اختلاف، نه دشمنی که سوختِ رشد هنری است.

استبداد نمادین در رابطه شاعر و مخاطب

این ساختار، رابطه‌ای یک‌سویه می‌سازد و رابطه شاعر–مخاطب را به رابطه ارباب_رعیت نمادین تبدیل می‌کند که نتیجه‌ی استبدادی نمادین است. در این سیستم استبدادی ، شاعر از یک خالق اثر به «مرکز قدرت» تبدیل می‌شود حالا او صرفا یک شاعر نیست؛ مرجع، داور سلیقه، حقیقت‌گو، الگو و نماد است که قدرت او ازشهرت، نمایش، هوادارپروری، هاله‌سازی و تقدیس‌سازی به‌دست می‌آید.

این قدرت، شاعر مرجع را در موقعیت ارباب نمادین قرار می‌دهد؛ بردگی از طریق تقلید آغاز می‌شود: مخاطب سبک، زبان، حتی ژست شاعر را درونی می‌کند.او دیگر خود را نمی‌نویسد بلکه «شاعر محبوبش را تکرار می‌کند»

به همین دلیل ما شاهد آثار بی‌شناسنامه و بی‌هویت بی‌شماری در فضای ادبیات هستیم که امضای فردیت‌یافته‌ای ندارند زیرا شاعران هوادار به‌عنوان «برده نمادین» پیرو و محافظِ بت مرجع و ناتوان از اندیشیدن مستقل هستند که نه برای فهمیدن بلکه برای تأییدکردن حضور دارند و نقششان نه تحلیل‌گر، بلکه سپاس‌گزار بی‌چون و چراست.

پیامدها و راهکارها

بت‌سازی، آثار ویرانگری بر فضای ادبی دارد: شوآف یک رفتار اما بت‌سازی یک نظام است که ممکن است گذرا باشد، بت‌سازی می‌تواند یک نسل کامل را از تفکر، تخیل و آزادی هنری محروم کند.

شاعران مستقل که «ژست‌سازی» نمی‌دانند یا نمی‌خواهند، در حاشیه قرار می‌گیرند. آنها نه در حلقه‌های بت‌پرست جا می‌شوند، نه در چرخه تشویق مصنوعی. وقتی یک بت، معیار زیبایی‌شناسی می‌شود، ذائقه ادبی یکنواخت می‌گردد. فرم‌ها، صداها و تجربه‌های تازه نابود می‌شوند.

مهم‌ترین راهکار و وظیفه‌ی ما بازگشت به صداقت هنری برای عبور از این فضای ناسالم است که از مسیرهای ضروریِ ترویج نقد حرفه‌ای و صریح، جداکردن اعتبار شاعر از محبوبیت مجازی، حمایت از جریان‌های مستقل و غیرنمایشی، آموزش خوانش جدی و تحلیلی شعر به نسل جوان و تقویت فضاهای ادبی که بر کیفیت متن تمرکز دارند، نه چهره‌ها می‌گذرد.

فروریختن بت‌ها و بازگشت کلمه

در نهایت، ادبیات تنها زمانی زنده است که بت‌ها فرو بریزند و کلمه دوباره قدرت تولید جهان را باز پس گیرد.

شاعرانِ نمایشی، خودشیفتگی و استبداد ذائقه

                      نویسنده: زینب اطهری