کاوشی در اشتیاق جامعه ایرانی برای فانتزیهای تلویزیونی
در روزگار رسانههای همهگیر، برخی مجموعههای نمایشی جایگاهی عجیب در دل مخاطبان مییابند. رئالیتی شوها، یا نمایشهای واقعی، مانند عشق ابدی از آن دسته آثاری هستند که نهتنها مخاطب میلیونی دارند، بلکه به پدیدهای تبدیل میشوند که هم از آن لذت برده میشود و هم از آن شرم.
بسیاری از بینندگان تماشای این برنامهها را پنهان میکنند؛ گویی درگیر نوعی “لذت ممنوعه” شدهاند. برای فهم چرایی این اشتیاق پنهان، تأثیرات آن بر نگرش فرهنگی و اجتماعی، و بررسی ارزشهایی که در این آثار زیر سؤال میروند، به چند عامل میپردازیم.
۱. فانتزی، گناه شیرین (Guilty Pleasure)
تماشای سریال ها و برنامه هایی با داستانهای اغراقشده، عشقهای آتشین و روابط پرتنش، نوعی لذت خاص به همراه دارد؛ لذتی که در عین اغراق، تخلیه روانی به مخاطب میدهد.
در روزمرگیِ اغلب خستهکننده، این فانتزیها جای خالی تجربههای عاطفی شدید را پر میکنند. تماشای پنهانی این برنامهها، احساس گناه و لذت را همزمان در دل مخاطب مینشاند؛ احساسی که خود به تنهایی به جذابیت آنها میافزاید.
۲. جامعه و عطش عاطفی
در جامعهای که بیان احساسات هنوز در بسیاری از لایههای آن تابوست، سریالهایی از این دست فضای تخیلیِ امنی برای تجربه “احساسات افراطی” میسازند. عشقهایی که تا مرز مرگ میروند، دشمنیهایی خونبار، خیانتهایی با رنگ درام؛ همه چیز آنقدر اغراقآمیز است که گویی مجوزی است برای تخلیه احساساتی که در زندگی واقعی جایی ندارند.
۳. تخریب مفاهیم: حرمت، دوستی، عشق، اصالت
برنامههایی مانند عشق ابدی در ظاهر داستانی عاشقانهاند، اما در واقعیت، در پسِ لایههای براق خود، ارزشهایی بنیادین را تحریف میکنند. در این داستانها:
_ دوستیها موقتاند و با اولین سوءتفاهم فرو میپاشند.
_ عشقها با خیانت و خودخواهی در هم تنیدهاند.
_ حرمتها قربانی خواستههای شخصی میشوند.
و آنچه “اصالت” معرفی میشود، گاه چیزی نیست جز پافشاری بر منافع فردی.
اینها در ناخودآگاه مخاطب، تصویری از روابط انسانی میسازند که به شدت شکننده، ناپایدار و سطحیاند.
۴. چرا رؤیا؟ چرا نه واقعیت؟
در مواجهه با زندگیای که اغلب امکان تجربهی عشقهای بزرگ یا انتخابهای آزاد را نمیدهد، مخاطب ایرانی ناخودآگاه به سمت جهانهای خیالی کشیده میشود. این جهانها، هرچند غیرواقعی، اما قابل درک و تسکیندهندهاند. رؤیا، ولو دروغین، اغلب از واقعیت سخت، شیرینتر است.
۵. رسانه: سازندهی ذائقه یا پیرو آن؟
سریالهایی چون عشق ابدی بهدرستی این پرسش را مطرح میکنند:
آیا این آثار پاسخ به خواست مخاطباند؟ یا خود رسانه با تولید مداوم این محتواها، ذائقهسازی میکند؟
در هر دو صورت، رسانه نقشی اساسی در تعریف مفهوم “عشق”، “زن”، “مرد”، و حتی “زندگی خوب” دارد. اگر این نقش بدون آگاهی و نقد باقی بماند، نسلهایی با درکهای تحریفشده از روابط انسانی رشد خواهند کرد.
برای آینده روابط در ایران
در خاتمه ی این مطلب باید گفت؛ چنین سوژه هایی، با وجود تمام جوانب و حرکت به سوی دنیای ازاد و مدرن، پدیده هاییست که باید جدی گرفته شود.
تماشای برنامه هایی ازین دست را نمیتوان صرفاً به سطحینگری یا بیسلیقگی نسبت داد. آنها آینهای از نیازهای عاطفی، خلاهای ارتباطی، و اشتیاقهای سرکوبشده در جامعهاند. اما این آینه، تصویری نادرست نیز میسازد اگر تنها ابزار تماشای ما باشد.
اما به دنبال بیان تمام ضعف ها، ضربه ها، ضررها و معایب، باید چه کرد؟
آیا تربیت رسانهای و بازسازی روابط با احساسات، سازنده است؟
گام اول – آموزش سواد رسانهای
آموزش سواد رسانهای از سنین پایین میتواند یکی از بزرگترین قدم هایی باشد که تا کنون از ان غافل مانده ایم، تا مخاطب بتواند مرز میان واقعیت و خیال را تشخیص دهد، و بداند هر چیزی که جذاب است، لزوماً درست نیست.
گام دوم – تولید محتوای متعادل و بومی
قدم بعدی حرکت به سوی تولید محتوای متعادل و بومی است، و خلا جبران ناپذیری که عرصه ی ضعف هنری جامعه ی ایرانی را محرزتر میکند. آثاری که هم تخیل داشته باشند و هم ارزشمدار. نه تنها سرگرمکننده، بلکه الهامبخش و محترمکنندهی حرمتها خواهند بود.
گام سوم – تشویق به گفتگو درباره احساسات
اقدام مهمی که سالهاست از آن غافل ماندهایم؛ تشویق به گفتگو درباره احساسات در خانوادهها، مدارس و رسانههاست؛ تا عشق و دوستی و رنج و شادی، بهجای آنکه تنها در فانتزیهای دروغین زیسته شوند، در زندگی واقعی تجربه شوند.
گام چهارم – نقد جمعی آثار پرمخاطب
نقد جمعی آثار پرمخاطب در فضای عمومی (شبکههای اجتماعی، برنامههای فرهنگی، جلسات گفتوگو)، خود میتواند حرکتی به سمت زدودن تابوهای اسیب زننده باشد تا دیدن این برنامهها از حوزه پنهان، خارج شده و بستری برای تحلیل و رشد شود.
نتیجه
در پایان باید گفت؛ پدیده محبوبیت پنهان برنامههایی مانند عشق ابدی، صرفاً نشانهای از میل به سرگرمی نیست؛ این برنامهها آینهای هستند که خلاهای عاطفی، فشارهای فرهنگی، و گاه بحرانهای معنایی جامعه را بازتاب میدهند. آنچه در ظاهر یک داستان عاشقانه ساده به نظر میرسد، در عمق، فریادی خاموش از دل نسلیست که به دنبال تجربهای متفاوت از احساسات انسانی است؛ نسلی که یا در سکوت تربیت شده، یا در اغراق. این آثار اگرچه در لحظه آرامش میآفرینند، اما اگر بدون نقد و آگاهی مصرف شوند، میتوانند تصویری نادرست از عشق، انسانیت و روابط بسازند. امروز بیش از هر زمان دیگری، نیازمند آنیم که رابطه خود را با رسانه و با احساسات انسانی بازتعریف کنیم. نخست با سواد رسانهای، سپس با تولید محتوای غنی و در نهایت، با تقویت جرئتِ گفتوگوی عاطفی در جامعه باید به دنبال تقویت بینش درست مخاطب ایرانی باشیم تا شاید روزی، عشق نه در رؤیاهای ساختگی، که در زیستِ روزمرهمان “ابدیت” پیدا کند.
نقدی بر رئالیتی شو عشق ابدی
نویسنده: طاهره رفعت
یک پاسخ به “نقدی بر رئالیتی شو عشق ابدی ”