معرفی کتاب شب هول

برجسته اما مهجور

برای معرفی کتاب شب هول چه می‌توان گفت جر اینکه شب هول اثر هرمز شهدادی، یکی از نمونه‌های برجسته اما مهجور در تاریخ ادبیات معاصر فارسی است. این اثر که در سال‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ نوشته شد، به دلیل فرم و محتوای غیرمتعارف خود، نه‌تنها در زمان انتشار با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شد، بلکه تا دهه‌ها در محاق سانسور باقی ماند. با این حال، شب هول را می‌توان به‌مثابه نقطه‌ی عطفی در سیر تجربه‌های روایی فارسی تلقی کرد؛ متنی که آگاهانه با قواعد رمان کلاسیک و شیوه‌های خطی روایت فاصله می‌گیرد.

ساختار

از منظر ساختاری، رمان چندلایه و برخال‌وار (fractal) است. روایت از تجربه‌ی فردی شخصیت اصلی آغاز می‌شود و به‌تدریج به سطوح تاریخی، اجتماعی و فرهنگی گسترش می‌یابد. جابه‌جایی مداوم میان زمان حال، گذشته و پیش‌گذشته، در کنار گسست‌های روایی و پیوندهای بینامتنی، سبب شده متن از محدوده‌ی رمان به معنای متعارف فراتر رود و به قلمروی مقاله، تاریخ‌نگاری و خاطره‌نویسی نزدیک شود.

زبان

در حوزه‌ی زبان، شهدادی با جسارت از امکانات گفتار روزمره و لحن عامیانه بهره می‌گیرد و آن را با لایه‌های معنایی پیچیده درمی‌آمیزد. نمونه‌ی شاخص آن کاربرد واژه‌ی «کمل» است که هم‌زمان به شتر، سیگار و عطاری اشاره دارد؛ نمونه‌ای از چندمعناییِ تعمدی که نه صرفاً برای بازی زبانی، بلکه برای برجسته‌کردن رابطه‌ی مبهم میان زبان و واقعیت به کار می‌رود.

جایگاه تاریخی

از منظر جایگاه تاریخی و نظری، شب هول را می‌توان یکی از نخستین نمونه‌های «ضد‌رمان» در ادبیات فارسی دانست؛ اثری که در پیوند با جریان‌های مدرنیستی و پسامدرنیستی جهانی ــ به‌ویژه تجربه‌هایی چون اولیس جویس ــ قابل بررسی است. اهمیت ویژه‌ی رمان در آن است که این تجربه‌ی فرمی را با شرایط سیاسی-اجتماعی ایران در آستانه‌ی انقلاب پیوند می‌زند. لحن تلخ و بی‌پرده، همراه با نقد اجتماعی ضمنی، از دلایل اصلی کنار گذاشته‌شدن این اثر در فضای رسمی نشر بود.

به این ترتیب، شب هول نه صرفاً تجربه‌ای فردی در عرصه‌ی رمان‌نویسی، بلکه نشانه‌ای از ظرفیت‌های مغفول در نثر فارسی است. اثری که اگر مسیر انتشار و پذیرش آن هموارتر بود، می‌توانست سهمی مؤثرتر در تحول روایت در ادبیات ایران ایفا کند.

«… اصلن برای چه کسی می‌خواهم بنویسم؟ آن هم توی این بلبشو…» ص۲۰

«… من هم یکی از افراد نسل خودم خواهم شد که نسل بی‌ریشه‌ای است. ما نه با گذشته ارتباط داریم و نه با آینده…» ص ۲۵

«…می‌دانست که لفظ بهایی و اتهام بهائیت ابزار خطرناکی در دست برخی روحانیان است. شنیده بود که دوستی بزرگوار و صدیق نقل می‌کرد که چگونه روحانی بسیار معروفی از حربه اسناد بهائیت به اشخاص برای تصرف املاک و یا پیشبردن مقاصد دیگرش استفاده می‌کرد…» ص ۴۵

شب هول رمانی‌ست برای نسل‌هایی که هنوز نیامده‌اند. مثل فانوسی که در تاریکیِ آینده روشن شده تا شاید روزی، روزگاری، کسی آن را بیابد. شهدادی، با یک رمان، دیواری کشید میان ادبیاتِ مصرفی و ادبیاتِ حقیقت. و افسوس، که زمانه‌اش شنوای آن صدا نبود.شاید بهتر باشد به جای ادبیات حقیقت بگوییم ادبیات راستین

معرفی کتاب شب هول

نویسنده:
بهار تنگستانی