رودها، دریاچه ها، واحه ها و اقیانوسهای آن مهاجران را به کناره های خود جلب میکنند زیرا آب مایه حیات موجودات زنده و شهرهاست و برای تجارت و حمل و نقل راه های کم هزینه عرضه دارد مصر «هدیه (نیل (۰) بود و بین النهرین در میان دو رود خود و در طول سر شاخه های آن دو تمدنهای پیاپی بنیان نهاد. هندوستان دختر ،سند براهما پوترا و گنگ بود چین حیات خود را مدیون رودهای بزرگی بود که مثل خود ما اغلب از بستر خاص خود می گریختند و با سیلابهای خود اطراف را بارور می ساختند. ایتالیا دره تی بر(۶)، دره آرنو (۷) و درۀ پو (۸) را زینت بخشید. اتریش در کنار دانوب رشد کرد و آلمان در کنار الب (۹) و راین (۱۰) و فرانسه در کنار رون (۱۱) و لوار (۱۲) و سن پترا (۱۳)، و پالمیر (۱۴) (تدمر) در واحه های کویری پرورش یافتند میشه : اللولب مدل ۰۲۲ هنگامی که جمعیت فزونی یافته یونانیها در درون مرزها نگنجید در اطراف مدیترانه و در کنار دریای سیاه مهاجرنشین هایی برپا کردند به قول افلاطون مانند قورباغه در کنار آبگیر و طی دو هزار سال از نبرد سالامیس (۴۸) (ق.م) تا شکست آزمادای اسپانیا (۱۵) (۱۵۸۸)- سواحل شمالی و جنوبی مدیترانه مراکز رقابت با تعالی انسان سفید بود اما در سال ۱۴۹۲ و پس از آن سفرهای کلمب (۱۶) و واسکودوگاما (۱۷) انسان را به مبارزه با اقیانوسها فرا خواند؛ سیادت مدیترانه رقیب پیدا کرد جنوا (۱۸) پیز (۱۹) فلورانس (۲۰) و ونیز (۲۱) منقرض شدند، رنسانس شروع کرد به رنگ باختن ملتهای آتلانتیک سر بر آوردند و سرانجام سلطه خود را در نیمی از جهان پراکندند جرج بارکلی (۲۲) در سال ۱۷۳۰) نوشت امپراتوری مسیر خود را به سوی غرب میکشاند. آیا این مسیر در طول اقیانوس آرام ادامه خواهد یافت و تکنیکهای صنعتی و اقتصادی اروپا و آمریکا را، همان گونه که پیشتر به ژاپن ،رسانید به چین هم خواهد رسانید؟ آیا توأم شدن باروری شرق با آخرین تکنولوژی غرب موجب زوال غرب نخواهد شد؟

پیشرفت هواپیمایی نیز بار دیگر نقشه تمدن را دگرگون خواهد کرد. راه های تجارتی کمتر از رودها و دریاها خواهند گذشت، انسان و کالا بیشتر و بیش تر مستقیم روانه مقصد خواهند شد. کشورهایی چون فرانسه و انگلستان امتیاز اقتصادی فراوانی سواحل مضرس را از دست خواهند داد؛ کشورهایی مانند روسیه برزیل و چین که از بسیاری خاک نسبت به سواحل خود دچار مشکلند، با دستیابی به هواپیما بخشی از این کمبود را جبران خواهند کرد. شهرهای ساحلی دیگر از کار ساده جابه جایی کالا از کشتی به راه آهن و از راه آهن به کشتی ثروت کم تری کسب خواهند کرد.
با ترقی تکنولوژی نفوذ عوامل جغرافیایی تقلیل می یابد ویژگی و شکل یک سرزمین میتواند امکاناتی برای کشاورزی معدنکاری یا تجارت عرضه کند اما تنها اراده و انگیزه رهبران توام با مجاهده سخت پیروان قادر است این امکانات را از قوه به فعل درآورد و تنها چنین آمیزه ای میتواند بر فراز هزاران مانع طبیعی، فرهنگی را شکل دهد. انسان سازنده تمدن است نه زمین