کتابهایی با موضوع فلسفه تاریخ
اشاره
کتابهای فراوانی درباره فلسفه تاریخ نوشته شده است که برخی از آنها تنها به فلسفه نظری و برخی دیگر تنها به فلسفه علم تاریخ پرداخته و بعضی نیز به هر دو بخش نظر افکندهاند. در این میان بعضی از دانشمندان دیدگاه اسلام را درباره فلسفه تاریخ بیان داشتهاند که عمده مباحث اسلام در فلسفه نظری تاریخ مطرح شده است.
از آن جا که معرفی همه منابع فلسفه تاریخ در حد مجال کوتاه این اثر نیست، تنها به معرفی برخی از آثار مهمی که برای دانش جویان تأثیر کاربردی دارند، می پردازیم.
فلسفه تاریخ | عبدالکریم سروش
این کتاب اثر عبدالکریم سروش کم حجم ولی مفید و فشرده است و به هر دو بحث فلسفه نظری و فلسفه علم تاریخ پرداخته است ولی بیشتر مباحث کتاب مربوط به فلسفه علم تاریخ است. در این کتاب مسائل عمده فلسفه علم تاریخ به صورت فشرده مورد بحث و بررسی قرار گرفته است، لکن مطالب آن قابل نقد می
باشد.
تاریخ در ترازو | عبدالحسین زرینکوب
این کتاب، تألیف عبدالحسین زرین کوب است که به فلسفه علم و روش پژوهش در تاریخ پرداخته است. از این رو مطالبی چون شیوه پژوهش در تاریخ نقش گرایشهای مورخان در تاریخ نگاری نقش گرایشهای فکری، سیاسی، ادبی و فلسفی در تاریخ نویسی اسناد و انواع آن و علمیت تاریخ در آن مطرح شده است. این کتاب حاوی مطالب پراکنده فراوانی است ولی از انسجام و اتقان منطقی چندانی برخوردار نیست.
مقدمه ای بر فلسفه تاریخ | دبلیو . اچ . والش
اثر فوق نگاشته والش. دبیلو اچ است که توسط ضیاءالدین علایی طباطبایی ترجمه شده است. این کتاب به مباحثی چون چیستی فلسفه تاریخ تبیین، تاریخی حقیقت و واقعیت در تاریخ علیت، تاریخی نقش اعتقادات در داوری های مورخان، وظیفه مورخ از دیدگاههای مختلف و حدود تاریخ علمی پرداخته است. مباحث کتاب عمدتاً ناظر به فلسفه علم تاریخ است، ولی از پیچیده گویی خاصی برخوردار است. مؤلف کتاب استاد منطق و فلسفه در دانشگاه ادینبورگ، و دارای روحیه نقادی است. اثر فوق منبع خوبی برای آشنایی با آرای غربیها در باب فلسفه علم تاریخ است.
تاریخ چیست | ای . اچ . کار
این کتاب اثر ای اچ کار ترجمه حسن کامشاد است که درباره مسائل فلسفه علم تاریخ مانند مورخ و واقعیاتی که در اختیار دارد، تاریخ علم اخلاق و علیت در تاریخ مباحثی را مطرح نموده است ولی شهید مطهری در فلسفه تاریخ برخی از آرای وی را نقد و بررسی کرده است کتاب مذکور منبع خوبی برای آشنایی با آرای دانشمندان غربی درباره فلسفه تاریخ است.
سنتهای اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن | محمدباقر صدر
این کتاب یکی از منابع مهم در زمینه فلسفه تاریخ در قرآن است این کتاب از آثار شهید محمد باقر صدر به شمار می رود، در میان فیلسوفان و دانشمندان اسلامی شهید صدر در فلسفه تاریخ از منظر قرآن تأملات و درسهایی ارائه کرده که تحت عنوان المدرسه القرآنیه» به چاپ رسیده است. سپس آقای جلال الدین الصغیر» بر این مجموعه سخنرانیها تعلیقاتی اضافه نموده و آن را السنن التاریخیه و الفلسفه الاجتماعیه فی المدرسه القرآنیه نامیده است. این اثر توسط جناب آقای حسین منوچهری تحت عنوان اسنت های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن به چاپ رسیده است. از آن جا که شهید صدر اسلام شناسی نابغه و مسلط بر فرهنگ قرآن بوده و در مباحث فلسفی فقهی و اصولی تخصص داشته به زوایای نو و مباحث جدیدی از فلسفه تاریخ پرداخته که پیش از ایشان مطرح نشده بود از این رو اثرش از کتابهای بسیار مهم فلسفه نظری تاریخ از منظر قرآن به شمار می آید.
شهید صدر در این کتاب ارزشمند بیشتر به مباحث فلسفه نظری تاریخ اهتمام ورزیده است نه فلسفه علم تاریخ. اما محقق فلسفه تاریخ باید توجه داشته باشد که ایشان با استفاده از مفهوم اصطلاحی فلسفه نظری تاریخ با تمام جزئیات و مسائلش در علوم انسانی وارد مباحث قرآنی نشده است، بلکه با نگاه اجمالی به فلسفه نظری ،موسوم که کل تاریخ را به صورت یکپارچه مورد بررسی قرار داده و قافله بشری را به صورت یکپارچه در نظر میگیرد به سراغ قرآن رفته و دیدگاه های قرآن مجید درباره مسائل تاریخ با نگاه مزبور را استخراج کرده است. یعنی بیش از این که خود را تسلیم مسائل و اصطلاحات معروف در فلسفه نظری تاریخ نماید و با توجیههای ضعیف در صدد تطبیق مفاد آیات و مفاهیم قرآن بر آنها برآید، از آغاز خود را تسلیم قرآن کرده و به کمک خلاقیتهای خود و با بهره وری از فرهنگ قرآن مطالب خود را مطرح نموده است. بدین روی ایشان مهم ترین بحث مورد اهتمام قرآن در حوزه فلسفه تاریخ را بحث سنت مندی تاریخ یافته و بر این اساس بیشتر مباحث خود را حول محور سنتهای الهی در تاریخ مطرح نموده و در سه محور کلان و کلی قالب های بیان سنت های تاریخی در قرآن «ویژگی و صفات سنتهای تاریخی در قرآن» و «چهره های سنت های تاریخی در قرآن، تحلیل ها و بررسیهای ابتکاری و ارزنده ای ارائه کرده است. ایشان بحث کلی دیگری تحت عنوان «عناصر جامعه در قرآن، به این مجموعه افزوده است که در تبیین چگونگی پویایی و نقش انسان در پویایی تاریخ از منظر قرآن مؤثر می باشد. بحث ادوار تاریخ از منظر قرآن، آخرین بحث شهید صدر در حیطه فلسفه تاریخ بود که فرصت پرداختن به آن را نیافت.
از منظر شهید صدر، مهم ترین پرسشهای فلسفه تاریخ به شش پرسش اساسی ذیل باز می گردد:
آیا از نظر مفاهیم قرآنی، تاریخ بشری سنت هایی دارد؟
آیا تاریخ بشری دارای قوانینی حاکم بر مسیر حرکت و تحول آن است؟
تاریخ بشری چگونه آغاز شده است؟
رشد و تحول این تاریخ چگونه صورت گرفته است؟
عوامل اصلی تئوری تاریخ چیست؟
انسان در کار تاریخ چه نقشی دارد؟
ایشان در کنار پاسخ به پرسشهای فوق نکته های بدیع و ارزنده ای را مطرح میکنند. یکی از نوآوری های شهید صدر شیوه پاسخ به بحث امکان استخراج سنتهای تاریخی از قرآن است. معمولا علمای اسلامی با تکیه بر دستورهای قرآن مجید به عبرت آموزی از سرگذشت پیشینیان و بیان آنها و اموری از این دست به اثبات امکان مذکور می پردازند، ولی شهید صدر با توجه به هدف از قرآن در دگرگون سازی جوامع توضیح سنتها و قوانین حاکم بر تاریخ را برای مؤمنان یک ضرورت عقلی می شمارد.
معین کردن محدوده بیان سنتهای تاریخ در قرآن، طرح بحث شیوه بیان سا تاریخی در قرآن و بیان ویژگی های سنت های الهی، از دیگر نو آوریهای شهید صدر به شمار می آید.
ایشان معتقد است قرآن برای اولین بار بر قانون مندی تاریخ تاکید ورزیده و بشر را به آموختن و کشف این قوانین و عبرت آموزی از آن ترغیب نموده است و دنیای غرب چندین قرن بعد از قرآن متوجه این حقیقت شده و به کشف قوانین حاکم بر تاریخ اهتمام ورزیده است.
سپس برخی از قوانین الهی حاکم بر تاریخ را با استناد به آیات قرآن مجید مطرح میکند و با بیان روز آمدی، آنها را توضیح می دهد؛ مثلا می گوید: امتهایی که به پیامبران شان پشت کرده و از آنها روی بر می گردانند، به فروپاشی انسجام اجتماعی مبتلا می شوند.
همچنین می گویند: از منظر قرآن، زیربنای دگرگونیهای اجتماعی، تغییرات درونی انست به عبارت دیگر، تحول صورت اجتماع روبنا و روح افراد زیربنای تغییرات اجتماعی است.
در جای دیگر می گوید: به رغم پندار مادیون، رعایت عدالت در توزیع درآمدهای جامعه موجب افزایش تولید و محصولات و رفاه اجتماعی می شود و دریچه های گنجینه های الهی را به روی مردم باز میکند.
از منظر وی، استثناء ناپذیری، الهی بودن و هم سازی با آزادی و اراده انسان، سه ویژگی برجسته سنت تاریخ است.
به اعتقاد شهید صدر، قرآن مجید تاریخ را قطعه های جداگانه و بریده از یکدیگر نمی داند به طوری که هر قطعه با امدادها و اراده الهی خلق شود بلکه هر مقطع تاریخ را با قبل و بعدش مرتبط میداند که در اثر قوانین الهی حاکم بر تاریخ قابل تفسیر میباشند.
شهید صدر در مباحث خود عناصر جامعه در قرآن را بررسی کرده و سعی میکند با توجه به روابط انسان با طبیعت، فطرت، نفس طغیان گر، و سرانجام با انسی دیگر و یا خداوند، تفسیر روشنی از عناصر مؤثر در حرکت جامعه و تاریخ ترسیم کند.
لکن کاستی های این کتاب عبارتند از استفاده اندک از آیات قرآن اکتفا به استشهادهای قرآنی اندک، توضیح مختصر در مورد مباحث به صورت گذرا و اشاره ای؛ عدم ارائه تعریف روشنی از مفهوم تاریخ و فلسفه آن؛ نپرداختن به بسیاری از سنن الهی حاکم بر تاریخ و این که بحثهایی مانند اصالت یا اعتباریت تاریخ تکامل در تاریخ ادوار و فرجام تاریخ از منظر قرآن را یا مورد بررسی قرار نداده یا به اشاره از کنارش گذشته است. شاید این کاستی بدین جهت بوده که این مباحث به صورت شفاهی القا شده است. از این رو همه پارامترها و متدهای مطلوب در تحقیق علمی، نظریه پردازی و ارائه مدل در آنها رعایت نشده است. به همین جهت خواننده در کشف منظومه فکری و جمع بندی نظریه های ایشان قدری به زحمت می افتد.
در مجموع، شهید صدر در این تأملات ارزنده مانند برخی دیگر از قرآن پژوهان در برخی از مباحث فلسفه تاریخ، دیدگاه های بدیعی را از قرآن مجید استنباط کرده است که برای فرهیختگان علمی و فرهنگی در خور توجه و اثری مغتنم به شمار می آید. لکن امتیاز خاص فلسفه نظری تاریخ شهید صدر حرکت به سمت تأسیس یک مدل دینی قرآنی در زمینه قانون مندی تاریخ می باشد.
شایان ذکر است، کتاب مجتمعنا» که به نام «شهید محمد باقر صدر، به چاپ رسیده است در حقیقت گردآوری مباحث شهید در مورد اجتماع از آثار مختلف ایشان به شمار می آید، لکن در برخی از محورها به نکاتی در باب فلسفه تاریخ اشاره نموده که در المدرسه القرآنیه طرح نشده است. این کتاب توسط جناب آقای سید منذر حکیم، تدوین شده است.
آثار مرتضی مطهری
علامه شهید مرتضی مطهری در آثاری مانند «فلسفه تاریخ جامعه و تاریخ حق و باطل»، «قیام و انقلاب مهدی، به فلسفه تاریخ و مسائل آن پرداخته که در این میان کتاب فلسفه تاریخ که به دو صورت چهار جلدی و یک جلدی منتشر شده است و مفصل ترین اثرش در این مقوله به شمار میآید کتاب مذکور به پاره ای از مسائل فلسفه علم و فلسفه نظری به صورت تلفیقی پرداخته و مباحثی چون ارزش علمیت، علیت و پیش بینی در تاریخ را کنار مباحثی چون تکامل تاریخ، عوامل محرک تاریخ اصالت جامعه و تاریخ مادی گرایی تاریخ بررسی کرده است. لکن بیشترین اهتمام شهید مطهری در این کتاب، نقد فلسفی تفکر رایج فلسفه تاریخ در غرب و شرق است نه بیان فلسفه تاریخ در قرآن از این رو در بررسیهایش از قرآن کمتر استفاده کرده و بیشتر با تحلیل های عقلانی به نقد آرای فلسفه تاریخ ای اچ کاره نویسنده کتاب تاریخ چیست؟، و نظریه مارکس درباره ادوار و عامل محرک تاریخ پرداخته است. لکن در بحثهایی چون اصالت جامعه و تاریخ، آزادی انسان در ساختن جامعه و تاریخ نزاع حق و باطل، دیدگاه های قرآن را بیان نموده است.
در کتاب «جامعه و تاریخ، به مباحثی چون سنت مندی جامعه و تاریخ از منظر قرآن و آزادی انسان در تاریخ، به طور مختصر پرداخته است.
همان طور که گذشت، از آن جا که شهید مطهری در صدد نقد فلسفه تاریخ از منظر مکاتب غیر اسلامی بوده، چندان به تبیین مدل قرآن اهتمام نورزیده و در بحثهایی چون عوامل محرک یا ادوار تاریخ دیدگاه قرآن را طرح نکرده است. شفاهی بودن بحثها، توضیحها و حاشیه های طولانی طرح مباحثی که ارتباط آن با فلسفه تاریخ روشن نیست، مانند منشأ دین یا مادیت تاریخ، موجب می گردد تا پژوهشگر فلسفه تاریخ پس از مطالعه زیاد به مطلب اندکی دست یابد. در مجموعه این مطالعاتی مناسبی در باب فلسفه تاریخ به شمار می آید که در برخی موارد دیدگاه های اسلامی نیز در لابه لایش مطرح شده است.
جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن | محمدتقی مصباح یزدی
این کتاب اثر علامه مصباح یزدی است که در برخی از بخشهایش به مباحث فلسفه تاریخ در قرآن پرداخته است. استاد مصباح در قسمتی از بخش دوم کتاب، ملازمه بین قانون مندی جامعه و تاریخ و اصالت فلسفی آن را رد نموده و قانون مندی تاریخ را در عین عدم اصالت فلسفیاش اثبات کرده است و منشأ انتزاع واقعی داشتن یک امر را برای قانون مند بودن آن کافی می شمارد. به اعتقاد ایشان بین قانون مندی تاریخ و آزادی انسان منافاتی وجود ندارد. وی در بخش پایانی کتاب، سنت های الهی در جامعه و تاریخ را بر اساس آیات قرآن به طور مختصر بر شمرده است. تقسیم بندی بدیع ایشان از متن الهی حاکم بر جامعه و تاریخ، مغتتم و ارزنده به شمار می آید.
قرآن و سنن الهی در اجتماع بشر | محمد محمدیگیلانی، زینالعابدین قربانیلاهیجی
این کتاب، تألیف استاد محمدی گیلانی و با هدف ترسیم طرح کلی قرآن و سنن الهی در اجتماع بشره است. از این رو در بحث سنن الهی حاکم بر تاریخ با موضوع تحقیق حاضر تلاقی دارد.
ایشان معتقد است سنن الهی همواره در یکی از دو قالب لطف و قهر جریان می یابند. سپس برخی از سنن الهی مانند سنت تلازم تحول اعتقاد و اخلاق با نزول نعمتهای ظاهری و باطنی سنت ،اضلال استدراج، فتنه و ابتلا را مورد بررسی قرار داده و معتقد است سنت تلازم تحول درونی با نعمتها عامترین و جامعترین سنت در قرآن به شمار میآید.
برقرار کردن ارتباط متمایز با سایر منابع بین سنن، تقسیم بندی مراحل سریان سنت استدراج تقسیم بندی متن در قالب انعام و انتقام از نوآوریهای این کار به شمار می آیند. افزون بر این، ارائه تحلیل فلسفی بر اساس حکمت متعالیه برای توجیه سریان سنتها مانند تحلیل فلسفی در مورد حیات اجتماعی، یا چگونگی واکنش عالم هستی در برابر انحراف های اجتماعی، بر وزن این اثر افزوده است. به علاوه تطبیق برخی از سنتها با رخدادهای دنیای معاصر، مانند تطبیق سنت سخت گیری بر بندگان برای پذیرش حق بر جنگ جهانی اول و دوم با تطبیق سنت استدراج بر رخدادهای دنیای مدرن اروپا و یا ارائه بیانی تو از مفهوم سرعت مکر الهی و احساس امنیت خاسران از مکر الهی و تطبیق آن بر دنیای معاصر بر جذابیت های این کتاب افزوده است. لکن مؤلف محترم در فرازهای گوناگونی از کتاب، بیش از حد از بحث اصلی خارج شده و از قاعده الکلام یجز الکلام، پیروی کرده است. برای نمونه، به بهانه سنت استدراج در جوامع، به سنت استدراج در حیات فردی نیز به طور مفصل پرداخته یا به طور مفصل وارد بحث مقصود از شاکله فردی، فلسفه وجود آیات متشابه در قرآن شده است. به علاوه استخفاف را که یک رویه سلاطین و فراعنه به شمار می آید، سنت خوانده است، در حالی کوچک شمردن مردم و تحقیر توده ها یک رویه سلاطین و فراعنه است نه یک سنت که با فرض سنت بودن، یک سنت الهی نیست بلکه سلوک بشری است. نکته دیگر این که بسیاری از سنت ها مانند سنت هدایت انبیایی، امداد و استیصال در کتاب مورد بحث قرار نگرفته است.
شاید بتوان گفت بخشی از آشفتگی های پدید آمده در کتاب به این دلیل است که مراد از سنت الهی در اجتماع، به صورت مختصر بیان شده است. از منظر ایشان مسنن الهی حاکم بر جامعه امور تکوینی هستند، نه اعتباری.
کتاب مذکور در مجموع، با قلمی فخیم و نگاهی عالمانه به رشته تحریر در آمده که معرف عمق و قوت علمی نگارنده می باشد و در بحث سنن الهی حاکم بر تاریخ حاوی نکات مفید و ارزشمندی است ولی ظاهرا به دلیل کثرت مشاغل نویسنده در برهه های مختلف و به صورت مقاله مقاله نوشته شده است. از این رو از انسجام لازم برخوردار نبوده و به بسیاری از مباحث اساسی فلسفه تاریخ در قرآن نپرداخته و یا به صورت گذرا از کنارش گذشته و مباحث مطرح شده را نیز در یک چارچوب علمی و منطقی مطرح نکرده است. از این رو به هدف خود یعنی ارائه طرح کلی سنتهای الهی در اجتماع ترسیده است.
غیر از منابع فوق آثار دیگری درباره فلسفه تاریخ وجود دارد که متناسب با موضوع درسهای آینده، تحت عنوان منابع برای مطالعه بیشتر به خوانندگان معرفی خواهد شد.
منابع برای مطالعه بیشتر
۱٫ فلسفه تاریخ، روش شناسی و تاریخ نگاری (مجموعه مقالات) | ترجمه و تدوین حسین علی نوذری، طرح نو
۲٫ مکتب های تاریخی و تجددگرایی تاریخ | عزت الله، رادمنش مؤسسه فرهنگی پیک ستاره، ۱۳۷۹
۳٫ مفهوم کلی تاریخ | آر جی، کالینگوود؛ ترجمه علی اکبر مهدیان، نشر اختران چاپ نخست، ۱۳۸۵
منابع
محمد محمدی گیلانی، قرآن و سنن الهی در اجتماع بشر
مرتضی مطهری مجموعه آثار (فلسفه تاریخ، ج ۱۵، ص ۸۰۷۰۸۰۴
محمد باقر، صدر المدرسه القرآنیه، ص ۴۶-۴۷ سنتهای اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، ص ۷۱
معرفی چند اثر در فلسفه تاریخ
نویسنده: جواد سلیمانی
